Over leiderschap, makke schapen en goede herders

Zondag 25 april 2021 ging ik voor in de Adventskerk in Aerdenhout. Een kerkdienst over leiderschap na een week waarin leiderschap heel actueel bleek te zijn. Over goede herders en makke schapen.

Leiderschap is een actueel thema. Alom is de roep naar nieuw leiderschap. Het moet anders. Moreel leiderschap, transparant leiderschap, integer leiderschap…. Je hoeft de krant maar op te slaan of je leest op er iets over. 

Leiderschap en vertrouwen. 
Het zijn twee woorden die steeds opduiken. 
Nu is kritiek op leiders en leiderschap niet nieuw. Het is van alle tijden. Ook in de Bijbel is leiderschap een thema.
Misschien ook wel het thema.
Denk aan Mozes die de leiding krijgt om het volk uit Egypte te leiden. Ook hij heeft te maken gehad met kritiek.
Als het tegen zit moppert het volk: waren we maar in Egypte gebleven, daar hadden we tenminste te eten.
Die lange termijnvisie van het beloofde land, dat is toch lastig. Moeilijk vol te houden. 
Liever richten wij ons op de korte termijn. Manna voor elke dag.

Als het volk eenmaal in het beloofde land is dan is Jozua de grote leider. Maar na zijn dood en als ook zijn generatiegenoten zijn gestorven, als de herinnering vervaagd waarom en hoe ze in deze situatie zijn beland, beginnen de Israëlieten te doen wat kwaad is in de ogen van de Heer. Zijn ze het verbond vergeten? Het sociale contract?
Er komen rechters, richteren. En dan kan het weer even goed gaan.
Ook vrouwelijke rechters, vrouwelijke leiders, denk aan Debora. Een charismatische leider. Ze heeft gezorgd voor 40 jaar vrede. Misschien goed als de SGP-jongeren dat hoofdstuk uit de Bijbel nog eens lezen, met hun kritiek op vrouwelijk leiderschap. 

Maar steeds is er een terugval.  Het boek Richteren eindigt dan ook met de verzuchting:
In die tijd was er geen koning in Israël, iedereen deed wat in zijn eigen ogen goed was.
Een koning… Gaat die het verschil maken?
De profeet Samuel vraagt God namens het volk om een koning. Waarom hebben ze een koning nodig? God is toch hun koning?
Maar goed die koning komt er.
Saul, David, Salomo. 
Ook de koningen doen het soms goed en soms slecht. Het zijn net mensen. 
Maar in Israël is er naast de koning ook een profeet. 

Profeten nemen de ondankbare taak op zich om het volk steeds weer op de weg naar God te zetten, om het morele leiderschap te waarborgen. Om de koning een kritische spiegel voor te houden.
Als jullie zo doorgaan gaat het fout…
Het zijn lastige mensen. Denk aan Elia. Koning Achab wil hem niet voor niets uit de weg ruimen.

De koning en de profeet 
Bestuurlijk en profetisch, moreel leiderschap, ze staan op gespannen voet. 
Een beetje zoals Wopke Hoekstra en Pieter Omtzigt…

In het boek koningen klinkt dan ook weer hetzelfde liedje:
Ze doen wat slecht is in de ogen van de Heer.
Het wachten is op de koning naar Gods hart…
Het koninkrijk valt na koning Salomo uit elkaar in twee rijken. Met elk een eigen koning. Juda en Israël.
Door slecht leiderschap verzwakken de koninkrijken. Vreemde overheersers nemen de macht over en de leiders en de elite worden weggevoerd in ballingschap. De profeet Ezechiël is één van hen. 
Daar in de ballingschap profeteert Ezechiël.

De kritiek van Ezechiël liegt er niet om. Ezechiël klaagt de leiders van Israël aan.
Ze zijn als herders die alleen zichzelf hoeden in plaats van de schapen. Ze zorgen goed voor zichzelf, maken gebruik/misbruik van de schapen. Ze zijn alleen geïnteresseerd in hun eigen gewin.
Het is een felle aanklacht tegen machtsmisbruik.
Jullie hebben alleen jezelf geweid.
Jullie hebben de dieren hard en wreed behandeld… 
Jullie keken niet naar mijn schapen om…

Het is niet zo moeilijk om de parallellen met onze tijd te zien. Herders die zich ontpoppen als wolven. 
Denk aan de managers van banken en bedrijven die alleen aan hun eigen gewin hebben gedacht. Aan de wol en het vet, de opties en bonussen, en niet aan het belang van de werknemers, de schapen. De titel van de film Wolf of Wallstreet uit 2013 is veelzeggend!
Denk aan de toeslagen affaire. Van de week weer in het nieuws omdat blijkt dat er doelbewust informatie is achtergehouden.  En omdat honderden ouders onterecht een tegemoetkoming is geweigerd.
Denk aan de vakkenvullers in de supermarkten die het afgelopen jaar zo hard hebben gewerkt maar die daar niet beter van zijn geworden. Terwijl de winst van de grootgrutter er niet om liegt.
De aardbevingsschade in Groningen? De zorgplicht van de overheid?
De mensen in de zorg, hoe ziet het eigenlijk met die zorgbonus?
Denk aan de enorme bonus voor de directeur van Air France-KLM, een bedrijf dat nota bene staats steun krijgt. 
De banken waren ook weer eens in het nieuws. ABN AMRO bank deze keer. Maar de affaire bij de ING ligt nog vers in het geheugen en ook daar is het laatste woord door de rechter nog niet gesproken. De banken missen moreel besef schrijft de TROUW  in een commentaar van de hoofdredactie. Business boven compliance, bankjargon voor geld verdienen boven het voldoen aan wetgeving om witwassen en fraude te voorkomen. 
Jullie hebben alleen jezelf geweid.
Jullie hebben de dieren hard en wreed behandeld… 
Jullie keken niet naar mijn schapen om…

Het ontbreekt niet aan voorbeelden. Maar toch is daarmee niet alles gezegd. 
Het is makkelijk om achter over te leunen en kritiek te hebben op leiders. Alsof wij makke schapen zijn.
Ezechiël heeft niet alleen kritiek op de herders, de leiders, maar ook op de schapen, op het volk.
Wat jullie betreft, mijn schapen, dit zegt God, de HEER: 
Ik zal rechtspreken tussen het ene schaap en het andere, tussen rammen en bokken. 
Is het jullie niet genoeg dat jullie op de beste weide grazen? 
En dat jullie vertrappen wat er van het gras nog over is? 
Dat jullie het heldere water opdrinken en de rest met jullie poten troebel maken? 
Mijn schapen moeten eten van wat jullie hebben vertrapt, en drinken van wat jullie met je poten troebel hebben gemaakt. 

Wij zijn geen makke schapen
Ook wij moeten ons die profetische woorden van Ezechiël ter harte nemen. Niet al te makkelijk met het vingertje wijzen naar onze leiders. We zijn het immers ook zelf. We laten ons trouwens ook niet zo graag leiden. Hebben wij een herder nodig of kunnen wij wel voor onszelf zorgen? Zelfredzaamheid…

Als Kaïn zijn broer Abel heeft doodgeslagen, vraagt God aan Kaïn: “Waar is Abel, je broer?’ 
‘Dat weet ik niet’, antwoordde Kaïn, ‘moet ik soms waken over mijn broer?’. 
Ben ik soms mijn broeders hoeder? Ja dat ben jij. Dat zijn wij.
Wij zijn niet alleen schapen, wij zijn ook herders. Het is wederkerig. 
Na de opstanding vraagt Jezus aan Petrus: Simon, zoon van Johannes, heb je me lief, meer dan de anderen hier? Petrus antwoordde: ‘Ja, Heer, u weet dat ik van u hou’. Dan zegt Jezus: ‘Weid mijn lammeren’. Jezus stelt die vraag drie keer aan Simon. Drie keer antwoordt Simon ‘U weet dat ik van u houd’ en drie keer geeft Jezus de opdracht ‘Weid mijn lammeren, hoed mijn schapen, weid mijn lammeren’.
Aan Simon, Petrus, de rots waarop de kerk gebouwd wordt en in hem aan de kerk, aan ons geeft Jezus deze opdracht. Wij zijn geroepen om voor elkaar een herder te zijn.  Elkaar te hoeden. Mijn broeders, mijn zusters hoeder.

Naast alle terechte kritiek, de roep om ander leiderschap moet er dus ook zelfreflectie zijn. De vraag die wij ons als schapen moeten stellen is:  welke leiders, welke herders willen wij? Door wie laten wij ons leiden? Door de God van het geld en de macht? De God van altijd meer en meer? Of door de God van Israël? Een God die liefdevol is, genadig, geduldig trouw, rechtvaardig, waarachtig…
Dat is denk ik de grote vraag.
Ik ben de goede herder zegt Jezus. Als gaf hij antwoord op de vraag die Ezechiël oproept. De herder, de koning naar Gods hart. Wat betekent het voor ons als wij ons aan die goede herder toevertrouwen? Het is een kritisch beeld.
Want als Jezus de goede herder is. Wat zegt dat dan over leiderschap? Wij hebben van dat beeld van de goede herder misschien wel een iets te lievig beeld gemaakt. Ingekleurd door de kinderbijbel. Maar het beeld drukt ook oordeel uit. 
Hebben wij wel goed leidinggegeven?
Hebben wij de economie niet te veel prioriteit gegeven boven natuur, boven cultuur?
Zijn wij wel zorgzaam geweest?
Hebben we niet te veel als makke schapen achter onze herders aangelopen.

Jezus geeft aan dat er een verschil is tussen een goede herder en een huurling. Een huurling is alleen geïnteresseerd in het geld, de schapen kunnen hem niets schelen. Een herder kent zijn schapen en de schapen kennen hem. Vertrouwen hem. Bij die huurling moet ik denk en aan de markt die alles moet over nemen, die alles moet regelen. 

Wij geloven in de markt
Denk aan de huizenmarkt. Daar zijn nogal wat huurlingen aan het werk. Investeerders kopen woningen op, goede belegging. De reclames voor vastgoedfondsen klinken aantrekkelijk. Maar wat betekent dat voor gewone mensen die een huis willen huren of kopen?
Een mooi gesprek van de week in dagblad Trouw tussen Rabbijn Lody van de Kamp en theoloog Alain Verheij.
Wonen is een mensenrecht zegt Verheij. Rabbijn van de Kamp gaat verder, hij zegt: het is bescherming, beschutting. Het is meer dan een recht. Het is onze plicht om te zorgen dat iedereen een dak boven het hoofd heeft. Van de Kamp roept religieuze leiders op om mee te denken. Ik citeer:
We zijn als religieuze gemeenschappen veel te bescheiden geworden. In de vorige eeuw had je een vereniging voor protestantse volkshuisvesting, een Joods armenfonds, katholieke ziekenhuizen, enzovoorts. Die instituties zijn op den duur overgenomen door de overheid, en die heeft het recentelijk allemaal door gegeven aan de markt. Er is bij die instituties amper iets overgebleven van de mooie idealen van het opkomen voor de zwakkeren. Het is tijd dat we dit erfgoed terug opeisen, want het is ook van ons, de dubbeltjes en de kwartjes van onze voorouders zitten erin.

Ik denk dat onze maatschappij snakt naar goede herders.
Ze zijn er nog steeds, we moeten ze in ere houden. Er een voorbeeld aan nemen.  Zelf een goede herder willen zijn.
De werkgever die het belang van haar werknemers in het oog houdt.
Een leidinggevende, die de mensen in het team persoonlijk kent. Vertrouwen geeft. Die ook zelf te vertrouwen is.
Een goede leraar op school.
Goede ouders.

De HEER is mijn herder. Nee niet die andere herders.  De Eeuwige is onze God.
Deze Ene, de Ene, de eeuwige mag mij leiden naar grazige weiden. 
Het zegt iets over leiderschap.

Over de herder, de koning, de leider naar Gods hart zingt Psalm 72, de koningspsalm.
Hij zal de redder zijn der armen,
hij hoort hun hulpgeschrei.
Hij is met koninklijk erbarmen
hun eenzaamheid nabij.
Hij helpt, met hun bestaan bewogen,
die zijn in vrees verward.
Hun bloed is kostbaar in zijn ogen.
Hij draagt hen in zijn hart.
(Psalm 72 vers 4 berijmd